top of page

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)

Güncelleme tarihi: 13 Haz 2023

DEHB NEDİR?

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu, yani kısaca DEHB, okul öncesi çocuklarda başlayıp erişkinlikte de devam edebilen, aşırı hareketlilik, kısa dikkat süresi ve dürtüsellikle karakterize bir nöro-gelişimsel bozukluktur. Çocuklarda en sık görülen psikiyatrik bozukluklardan birisidir ve tedavi edilmediği takdirde çocuğun ruhsal ve sosyal gelişimini ve eğitim hayatını olumsuz yönde etkileyebilmektedir.


DEHB’in dünya genelindeki çocukların %5-12’sini etkilediği düşünülmektedir. Kız çocuklarda sıklıkla dikkatsizlik, depresyon ve kaygı bozuklukları ile seyrettiği ve davranışsal sorunların nadir olarak ortaya çıktığı belirtilmektedir. Erkeklerin ise tabloya genellikle yıkıcı davranışsal bozuklukların eşlik etmesi nedeniyle, kızlara oranla kliniklere daha sık getirildikleri düşünülmektedir.


DEHB Neden olur?

Dehb’in neden oluştuğu ile ilgili, bir kesinlik belirtilebilecek düzeyde herhangi bir bilgiye henüz ulaşılamamıştır. Yapılan araştırmalara göre birçok etkenin DEHB üzerinde etkili olduğu bilinmektedir. Bunlara bazı örnekler vermek gerekirse;

  • Genetik faktörler

  • Biyo-psikososyal faktörler

  • Prematürelik ve düşük doğum ağırlığı gibi birçok doğum öncesi ve perinatal risk faktörü

  • Rahim içi tütün maruziyeti

  • Annede hamilelik sırasındaki stres - obezite

  • Doğum sonrası faktörler ve sosyal belirleyiciler de DEHB ile ilişkilendirilmiştir. Örneğin, deneysel kanıtlar, yapay gıda boyalarına ve aromalarına maruz kalmanın DEHB semptomlarının şiddetini artırdığını, ancak etkilerinin küçük olduğunu göstermektedir.


DEHB Tedavisi

Birçok rahatsızlıkta olduğu gibi DEHB’de de erken teşhis önemlidir. Psikiyatrist, aile ve okul başta olmak üzere çocuğun yakın çevresi eşgüdümlü hareket etmelidirler. Doğru yaklaşımlarla DEHB tanılı çocuk ve yetişkinlerde oldukça başarılı ilerlemeler kaydetmek son derece mümkündür.


Psikofarmakolojik tedavi yani ilaç tedavisi DEHB için en önde gelen tedavi tercihidir. Etki mekanizmaları, merkezi sinir sisteminde dopamin ve norepinefrin salınımıdır. Metilfenidat, kullanılan en yaygın uyarıcıdır. Çocuklarda, hem evde hem de okulda belirtileri önemli ölçüde azaltır ve sosyal becerilerini geliştirir. Sağlıklı çocuklarda güvenlidir ve bu hastalarda kardiyak yan etkileri olmadığı gösterilmiştir. (psikofarmakolojik tedavilerin zararlı olduğunu düşünüyorsanız, unutulmamalıdır ki ‘gerekli olduğu durumlarda ilaç kullanımından kaçınmak, gereksiz ilaç kullanmak kadar tehlikelidir.’ )


İlaç tedavisinin yanında anne-baba eğitimi, bilişsel davranışçı terapi dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğunun tedavisinde sık olarak kullanılan yöntemlerdir. İlaç dışı yaklaşımlar çocukların birçok yürütücü işlev alanlarını kapsayan bilişsel eğitim programları DEHB’nun ilaç dışı tedavi seçenekleri arasında incelenmektedir. Bilişsel eğitimin DEHB belirtilerini azaltabileceği ve DEHB patofizyolojisine aracılık ettiği düşünülen nöropsikolojik açıkları hedefleyerek işleyişini iyileştirebileceği düşünülmektedir.


Ayrıca;

Özel Eğitim: Çocuğun görsel ve işitsel dikkatini arttırıcı egzersizleri içeren eğitim yöntemlerini içermektedir.

Sosyal Beceri Eğitimleri: Topluma ve içerisinde bulunduğu gruba uyum sağlayarak, kendini uygun ve agresif olmadan ifade etme, istek ve dürtülerini erteleyebilme, arkadaş grubu içerisindeki kurallara uyma, arkadaşları ile iyi geçinme, sırasını bekleme gibi eğitimleri içermektedir.

Davranışçı Terapiler: Olumsuz, uyumu bozan davranışların yerine, çeşitli ödül ve cezaların uygulanmasıyla olumlu davranışların aktarıldığı eğitimleri içermektedir.

Kognitif Stratejilere Dayalı Terapiler: Çocuğun kendisini gözlemleyebilmesi, dikkatini arttırabilmesi, odaklanabilmesi, dürtüselliğini durdurabilmesi ya da erteleyebilmesi, sorunlarla nasıl başa çıkabileceğini öğrenebilmesi gibi konularda belirli düşünme yöntemlerini içeren eğitimleri içermektedir.

Anne Baba Eğitimi: DEHB tanılı çocuğu olan ailelerde ana babalık tutumları ile DEHB belirtileri arasında bir ilişki olabileceği görüşünü desteklenmiştir. Bu bulgular DEHB tanısının değerlendirilmesi ve tedavisinde bütüncül bir yaklaşım geliştirmenin ve çocuğu aile bağlamında değerlendirmenin önemine işaret etmiştir. Çocuğu ilgi duyduğu ve başarılı olduğu alana yöneltmenin önemini ailelere anlatmak hayati öneme sahiptir.


Tedavi seçenekleri arasında yer almasa da, hiperaktif-dürtüsel çocukların spora yönlendirilmesi (örn. Kick boks), veya dikkat eksikliği yaşayan çocukların dikkatini toplayabildiği konular üzerine yönlendirilmesi (örn. Bilgisayarla oynarken dikkatini koruyabilen bir çocuğun yazılıma yönlendirilmesi) DEHB tanısı alan çocuklar için en önemli opsiyonlardır.


DEHB, 3 farklı klinik görünümle karşımıza çıkar;

  • Dikkat eksikliği

  • Hiperaktivite

  • Dikkat eksikliği ve Hiperaktivite (Her iki semptomların da gözlemlenmesi durumu)


Dikkat eksikliği görünümü;

Çocuklarda görülen dikkati toplama güçlüğü özellikle sıkıcı durumlarda ortaya çıkar.

• Dinleyemez.

• Takip edemez.

• Organize olamaz.

• Eşyalarını sıklıkla kaybedebilir.

• Ödevlerini yapmaya karşı isteksizdir.

• Ödevlerin yapılma süresi çok uzundur.

• Başladıkları işleri bitirmede zorluk yaşarlar.

• Dikkatsizce hatalar yaparlar.

• Dinlemiyor gibi görünürler.

• Düzensiz olabilirler.


Aileler sıklıkla çocuklarının, bilgisayar oynarken ya da televizyon seyrederken çok dikkatli olduklarını belirtmektedirler. Hiperaktif çocuğun ve erişkinin dikkati ve davranışları üzerinde denetimi, yapısal nedenlerden ötürü ve ona ağır gelen koşullarda zayıflar.


Çocuğun motive olduğu ve dikkatini çeken konularda bu semptomları yaşamaması, ailesi ve çevresi tarafından çocuğun isterse yapabileceği fakat istemediği ve yapmadığı düşüncesini oluşturur. Bu sebeple bu çocuklar genelde suçlanır. Oysa suçlamak yerine yapılabilecek en güzel şey, çocuğun dikkatini çeken ve motive olabildiği konuları bulup, çocuğu o alanlarda kendisini geliştirmeye yönlendirmek olabilir.


Hiperaktivite görünümü;

• Fiziksel olarak tehlikeli etkinliklere girişme

• Sınıfta kendini durduramadan konuşma ( Sürekli Konuşma hali)

• Sırasını bekleyememe

• Diğer konuşmaların arasına girme, oyunların arasına girme

• Arkadaşlarıyla tartışma

• Anne babayla tartışma

• Öğretmenlerle tartışma

• Arkadaşları tarafından reddedilme

• Zaman zaman fiziksel kavgalar

• Aşırı hareketlilik aileler ve öğretmenler tarafından rahatlıkla görülebilen belirtilerdir.

• Yerlerinde duramazlar çoğu zaman aile ve öğretmenlerinden ‘bir motor takılmış gibi sürekli geziyor ve oturamıyor’ cümlelerini duyabiliriz.


DEHB olguları (özellikle hiperaktivite görünümü) ödüllerin gecikmesine tahammül edemezler. Uzun bir sürede gelevek olan büyük bir ödüldense, kısa bir sürede gelecek olan küçük bir ödülü tercih ederler.


DSM V KRİTERLERİ


Aşağıdakilerden (1) ve/ya da (2) ile belirli, işlevselliği ya da gelişimi bozan,

süregiden bir dikkatsizlik ve/ya da aşırı hareketlilik-dürtüsellik örüntüsü:


1. Dikkatsizlik: Gelişimsel düzeye göre uygun olmayan ve toplumsal veokulla/işle ilgili etkinlikleri doğrudan olumsuz etkileyen, aşağıdaki altı (ya da daha çok) belirti en az altı aydır sürmektedir:


Not: Belirtiler, yalnızca, karşıt olmanın, karşı gelmenin, düşmancıl tutumun ya da verilen görevleri ya da yönergeleri anlayamamanın bir dışavurumu değildir. Yaşı ileri gençlerde ve erişkinlerde (17 yaşında ve daha büyük olanlarda) en az beş belirti olması gerekir


a. Çoğu kez, ayrıntılara özen göstermez ya da okul çalışmalarında (derslerde), işte ya da etkinlikler sırasında dikkatsizce yanlışlar yapar (örn. ayrıntıları gözden kaçırır ya da atlar, yaptığı iş yanlıştır).

b. Çoğu kez, iş yaparken ya da oyun oynarken dikkatini sürdürmekte güçlük çeker (örn. ders dinlerken, konuşmalar ya da uzun bir okuma sırasında odaklanmakta güçlük çeker).

c. Çoğu kez, doğrudan kendisine doğru konuşulurken, dinlemiyor gibi görünür (örn. dikkatini dağıtacak açık bir dış uyaran olmasa bile, aklı başka yerde gibi görünür).

d. Çoğu kez, verilen yönergeleri izlemez ve okulda verilen görevleri, sıradan günlük işleri ya da işyeri sorumluluklarını tamamlayamaz(örn. işe başlar ancak hızlı bir biçimde odağını yitirir ve dikkati dağılır).

e. Çoğu kez, işleri ve etkinlikleri düzene koymakta güçlük çeker(örn. ardışık işleri yönetmekte güçlük çeker; kullandığı gereçleri ve kişisel eşyalarını düzenli tutmakta güçlük çeker; dağınık ve düzensiz çalışır; zaman yönetimi kötüdür; zaman sınırlamalarına uyamaz).

f. Çoğu kez, sürekli bir zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınır, bu tür işleri sevmez ya da bu tür işlere girmek istemez (örn. Okulda verilen görevler ya da ödevler; yaşı ileri gençlerde ve erişkinlerde, rapor hazırlamak, form doldurmak, uzun yazıları gözden geçirmek).

g. Çoğu kez, işi ya da etkinlikleri için gerekli nesneleri kaybeder (örn. okul gereçleri, kalemler, kitaplar, gündelik araçlar, cüzdanlar, anahtarlar, yazılar, gözlükler, cep telefonları).

h. Çoğu kez, dış uyaranlarla dikkati kolaylıkla dağılır (yaşı ileri gençlerde ve erişkinlerde, ilgisiz düşünceleri kapsayabilir).

i. Çoğu kez, günlük etkinliklerinde unutkandır (örn. sıradan günlük işleri yaparken, getir götür işlerini yaparken; yaşı ileri gençlerde ve erişkinlerde, telefonla aramalara geri dönmede, faturaları ödemede, randevularına uymakta).


2. Aşırı hareketlilik ve dürtüsellik: Gelişimsel düzeye göre uygun olmayan ve toplumsal ve okulla/işle ilgili etkinlikleri doğrudan olumsuz etkileyen, aşağıdaki altı (ya da daha çok) belirti en az altı aydır sürmektedir:


Not: Belirtiler, yalnızca, karşıt olmanın, karşı gelmenin, düşmancıl tutumun ya da verilen görevleri ya da yönergeleri anlayamamanın bir dışavurumu değildir. Yaşı ileri gençlerde ve erişkinlerde (17 yaşında ve daha büyük olanlarda) en az beş belirti olması gerekir.


a. Çoğu kez, kıpırdanır ya da ellerini ya da ayaklarını vurur ya da oturduğu yerde kıvranır.

b. Çoğu kez, oturmasının beklendiği durumlarda oturduğu yerden kalkar (örn. sınıfta, ofiste ya da işyerinde ya da yerinde durması gereken diğer durumlarda yerinden kalkar).

c. Çoğu kez, uygunsuz ortamlarda, ortalıkta koşturur durur ya da bir yerlere tırmanır. (Not: Yaşı ileri gençlerde ve erişkinlerde, kendini huzursuz hissetmekle sınırlı olabilir.)

d. Çoğu kez, boş zaman etkinliklerine sessiz bir biçimde katılamaz ya da sessiz bir biçimde oyun oynayamaz.

e. Çoğu kez, “her an hareket halinde”dir, “kıçına bir motor takılmış” gibi davranır (örn. restoranlar, toplantılar gibi yerlerde uzun bir süre sessiz-sakin duramaz ya da böyle durmaktan rahatsız olur; başkalarınca, yerinde duramayan ya da izlemekte güçlük çekilen kişiler olarakgörülürler).

f. Çoğu kez aşırı konuşur.

g. Çoğu kez, sorulan soru tamamlanmadan yanıtını yapıştırır (örn. insanların cümlelerini tamamlar; konuşma sırasında sırasını bekleyemez).

h. Çoğu kez sırasını bekleyemez (örn. kuyrukta beklerken).

i. Çoğu kez, başkalarının sözünü keser ya da araya girer (örn. konuşmaların, oyunların ya da etkinliklerin arasına girer; sormadan ya da izin almadan başka insanların eşyalarını kullanmaya başlayabilir; yaşı ileri gençlerde ve erişkinlerde, başkalarının yaptığının arasına girer ya da başkalarının yaptığını birden kendi yapmaya başlar).


B. On iki yaşından önce birkaç dikkatsizlik ya da aşırı hareketlilik-dürtüsellik belirtisi olmuştur.


C. Birkaç dikkatsizlik ya da aşırı hareketlilik-dürtüsellik belirtisi iki ya da daha çok ortamda vardır (örn. ev, okul ya da işyeri; arkadaşları ya da akrabalarıyla; diğer etkinlikler sırasında).


D. Bu belirtilerin, toplumsal, okulla ya da işle ilgili işlevselliği bozduğuna ya da işlevselliğin niteliğini düşürdüğüne ilişkin açık kanıtlar vardır.


E. Bu belirtiler, yalnızca, şizofreni ya da psikozla giden başka bir bozukluğun gidişi sırasında ortaya çıkmamaktadır ve başka bir ruhsal bozuklukla daha iyi açıklanamaz (örn. duygudurum bozukluğu, kaygı bozukluğu, çözülme bozukluğu, kişilik bozukluğu, madde esrikliği ya da yoksunluğu)


NOT: BU BİLGİLER YALNIZCA FİKİR OLUŞTURMAK AMACIYLA VERİLMİŞTİR. ÇOCUĞUNUZ VEYA KENDİNİZ BU BELİRTİLERE NE KADAR UYGUN OLURSA OLSUN, TANI ANCAK BİR PSİKİYATRİ UZMANI TARAFINDAN KONULMALIDIR.



Psk. Selimhan GARİP





KAYNAKÇA

"AttentionDeficitHyperactivityDisorder". National Institute of Mental Health. Mart 2016. 23 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Mart 2016.

•Çöp E, Çengel Kültür SE, Şenses Dinç G. Anababalık Tutumları ile Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Belirtileri Arasındaki İlişki [Association Between Parenting Styles and Symptoms of Attention Deficit Hyperactivity Disorder]. Turk Psikiyatri Derg. 2017 Spring;28(1):25-32. Turkish.

•Golmirzaei J, Mahboobi H, Yazdanparast M, Mushtaq G, Kamal MA, Hamzei E. Psychopharmacology of Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: Effects and Side Effects. Curr Pharm Des. 2016;22(5):590-4. doi: 10.2174/1381612822666151124235816.

•Reddy DS. Current pharmacotherapy of attention deficit hyperactivity disorder. Drugs Today (Barc). 2013 Oct;49(10):647-65. doi: 10.1358/dot.2013.49.10.2008996.

• Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar-Current Approaches in Psychiatry 2019;11(2):223-238.

•Akıncı, M. , Uzun, N. & Gökçen, C. (2022). Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu Tedavisinde Egzersizin Etkisi. 132-133.

29 görüntüleme0 yorum

Son Yazılar

Hepsini Gör

Comments


bottom of page